Szanowna Pani Minister Edukacji,
Szanowny Panie Ministrze Finansów,
Rada Miasta Szczecinek, zwraca się z apelem o pilne i pogłębione przeanalizowanie obowiązującego od 2025 r. modelu finansowania zadań oświatowych jednostek samorządu terytorialnego, opartego na mechanizmie tzw. „potrzeb oświatowych”.
1. Uzasadnienie
Zapewnienie mieszkańcom dostępu do wysokiej jakości edukacji jest jednym z podstawowych zadań samorządu terytorialnego. Realizacja tego obowiązku stanowi jednocześnie największą pozycję wydatkową w budżecie Miasta Szczecinek.
Wprowadzony system finansowania oparty na określaniu „potrzeb oświatowych” miał w założeniu lepiej odzwierciedlać realne koszty funkcjonowania systemu edukacji. W praktyce jednak obserwujemy utrzymujące się – a w wielu przypadkach pogłębiające się – rozbieżności pomiędzy środkami przekazywanymi na realizację zadań oświatowych a rzeczywistymi kosztami ponoszonymi przez samorządy.
Miasto Szczecinek posiada szeroką ofertę edukacyjną dla przedszkolaków, w tym również dla dzieci z niepełnosprawnościami, które wymagają specjalistycznej opieki i wsparcia. Z oferty tej korzystają nie tylko mieszkańcy Szczecinka, lecz także dzieci z gmin ościennych.
W 2025 roku do tzw. „przedszkoli za złotówkę” finansowanych w 100% z budżetu Miasta Szczecinek i przeznaczonych wyłącznie dla jego mieszkańców, uczęszczało 144 dzieci zamieszkałych w innych gminach. W obecnym systemie finansowania oświaty skutkowało to koniecznością pokrycia z budżetu Miasta Szczecinek dodatkowych kosztów w wysokości
1 240 069,92 zł.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami gmina, która jest miejscem zamieszkania dziecka, powinna pokrywać koszty wychowania przedszkolnego. W praktyce mechanizm ten nie zapewnia jednak pełnej rekompensaty wydatków, ponieważ opiera się na uśrednionych stawkach i nie odzwierciedla rzeczywistych kosztów ponoszonych przez gminę zapewniającą miejsca w przedszkolach.
Mechanizm międzygminnych rozliczeń finansowych zbudowany został w sposób, który generuje dodatkowe koszty gminy dotującej placówki przedszkolne. W obecnym kształcie obowiązujących przepisów gmina taka zmuszona jest bowiem zredukować notę księgową wystawianą gminom, które korzystają z jej usług przedszkolnych, o tzw. kwotę potrzeb oświatowych. Tym samym, podstawowa kwota dotacji, którą Miasto Szczecinek przekazuje placówkom przedszkolnym, jest dużo większa aniżeli kwota, jaką odzyskujemy od samorządów, których dzieci w wieku 2,5-5 lat korzystają z różnorakich form wychowania przedszkolnego zorganizowanych w naszym mieście. Powoduje to stratę finansową, gdyż kwota zwrotu, jaką Miasto Szczecinek odzyskuje od gmin ościennych korzystających z jego placówek przedszkolnych, nie odpowiada faktycznym kosztom utrzymania dziecka w przedszkolu, które ponosi organ dotujący. Sytuację dodatkowo komplikuje fakt wyłączenia z mechanizmu międzygminnych rozliczeń kosztów opieki przedszkolnej dzieci sześcioletnich, które realizują ustawowy obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego (na dzieci w tym wieku organ dotujący nie może wystawić żadnej noty obciążeniowej).
Dzieci korzystające z przedszkoli w Szczecinku generują rzeczywiste koszty związane m.in. z wynagrodzeniami pracowników, utrzymaniem infrastruktury, mediami czy zapewnieniem specjalistycznego wsparcia. Jednocześnie ich rodzice odprowadzają podatki dochodowe w innych gminach, co powoduje brak realnego powiązania między kosztami ponoszonymi przez gminę a uzyskiwanymi przez nią dochodami podatkowymi.
Miasto Szczecinek podjęło próbę zawarcia porozumienia z wójtami gmin ościennych w celu wypracowania mechanizmu rekompensującego ponoszone koszty. Niestety nie udało się osiągnąć porozumienia w tym zakresie.
W związku z powyższym Rada Miasta Szczecinek, kierując się odpowiedzialnością za stabilność finansów publicznych oraz koniecznością zabezpieczenia interesów mieszkańców miasta, podjęła uchwałę mającą na celu ochronę finansów samorządu.
Podjęte rozwiązanie skutkuje w szczególności ukierunkowaniem procesu rekrutacji do przedszkoli prowadzonych przez Miasto Szczecinek na dzieci, których rodzice są mieszkańcami Szczecinka. Narzędziem weryfikacji tego kryterium jest przede wszystkim Karta Mieszkańca „Mój Szczecinek”.
2. Skutki obecnego modelu
Pomimo uwzględniania w modelu takich czynników jak:
• struktura szkół,
• liczba oddziałów,
• potrzeby uczniów wymagających wsparcia,
• zatrudnienie kadry pedagogicznej,
finansowanie wynikające z wyliczonych „potrzeb oświatowych” nie pokrywa w pełni kosztów realizacji ustawowego obowiązku zapewnienia mieszkańcom dostępu do edukacji.
W konsekwencji:
• samorządy zmuszone są do systematycznego i znaczącego uzupełniania finansowania oświaty środkami własnymi,
• ogranicza to możliwości realizacji innych zadań publicznych,
• pogłębia presję na budżety lokalne,
• zmniejsza zdolność inwestycyjną jednostek samorządu terytorialnego,
• osłabia stabilność finansową wspólnot samorządowych.
3. Problem systemowy
Należy podkreślić, że obowiązek organizacji systemu edukacji spoczywa na samorządach, jednak kluczowe decyzje wpływające na poziom kosztów – w tym dotyczące wynagrodzeń nauczycieli oraz standardów organizacyjnych – podejmowane są na poziomie centralnym.
W obecnym modelu prowadzi to do sytuacji, w której odpowiedzialność organizacyjna pozostaje po stronie samorządu, natomiast poziom finansowania nie gwarantuje pokrycia realnych kosztów realizacji zadania.
4. Wniosek i apel
W związku z powyższym wnosimy o:
1. Pilną analizę mechanizmu wyliczania potrzeb oświatowych oraz jego wpływu na stabilność finansową samorządów.
2. Opracowanie skutecznych mechanizmów kompensacji kosztów międzygminnych, w szczególności w zakresie wychowania przedszkolnego.
3. Zapewnienie rozwiązań, które ograniczą konieczność dopłacania środków własnych przez samorządy do realizacji ustawowego obowiązku edukacyjnego.
Celem tych działań powinno być stworzenie systemu finansowania oświaty, który:
• gwarantuje stabilność finansową jednostek samorządu terytorialnego,
• minimalizuje luki w finansowaniu,
• zapewnia adekwatność środków do rzeczywistych kosztów edukacji,
• wspiera równy dostęp dzieci do wysokiej jakości edukacji.